Hà Mã đực trưởng thành nặng từ 2,2 đến 3,6 tấn trong khi Hà mã cái khiêm tốn hơn, “chỉ có” 1,8 tấn. Chỉ riêng bộ da của chúng đã nặng tới xấp xỉ nửa tấn.

Hà Mã thích nước, đó là lý do tại sao tên của chúng trong tiếng Hy Lạp, Hippopotamuses, cũng có nghĩa là ngựa nước. Hà Mã dầm mình trong nước tới 16 tiếng mỗi ngày để trốn khỏi cái nóng kinh người của mặt trời Phi Châu. Vì mắt, tai và lỗ mũi của Hà Mã nằm phía trên đỉnh đầu, chúng có thể quan sát, nghe và hít thở trong khi phần còn lại của cơ thể dưới nước.

Nghe có vẻ kỳ cục nhưng dù phần lớn thời gian sống dưới nước, Hà Mã lại không hề biết bơi. Cơ thể nặng nề của chúng không đủ sức để nổi lên mặt nước, thay vào đó chúng chỉ có thể đi bộ hoặc đạp chân để di chuyển dưới lòng sông mà thôi. Cấu tạo cơ thể Hà Mã cũng có những biến đổi để thích nghi với việc lặn dưới nước: Mắt của Hà Mã được bao phủ bởi một lớp màng trong suốt đặc biệt giúp chúng có thể nhìn thấy được ngay cả khi ngâm toàn bộ thân mình trong nước. Tai và mũi của Hà Mã có thể đóng kín lại, lượng không khí dự trữ trong phổi cho phép chúng có thể lặn lâu tới 30 phút.

Hà mã chỉ rời khỏi mặt nước và lên bờ tìm thức ăn khi tắt nắng. Chúng có thể di chuyển tới 6 dặm (khoảng 10km) trong đêm để tìm kiếm thức ăn. So với cơ thể khổng lồ của mình, lượng thức ăn mà chúng tiêu thụ tương đối ít. Trung bình, một con trưởng thành tiêu thụ khoảng 35kg cỏ mỗi ngày nghĩa là chưa tới 1,5% trọng lượng cơ thể.

Khi phơi mình dưới ánh nắng, Hà mã tiết ra một loại chất nhờn màu đỏ có tác dụng làm ẩm da và diệt khuẩn. Chính chất nhờn này khiến người ta thêu dệt rằng chúng đổ mồ hôi máu.

Trái ngược với vẻ ngoài khù khờ, Hà mã là loài hung hăng nhất trong số các loài động vật có móng guốc. Hà mã biểu lộ sự đe dọa của chúng bằng cách những tiếng rống giận dữ cũng như ngoác mồm khoe những chiếc răng to và dài. Những chiếc răng này liên tục mọc dài ra và có thể lên tới gần 30cm.

Với kích thước cơ thể khổng lồ, không có kẻ thù nào đủ sức để gây nguy hiểm cho Hà Mã trưởng thành. Tuy nhiên, Hà Mã con vẫn cần được phải vệ khỏi các loài săn mồi như Báo, cá sấu, sư tử, linh cẩu và chó hoang cho tới khi chúng đủ lớn để tự bảo vệ mình.

Hà mã sống thành từng bầy gồm từ 10 tới 30 cá thể, trong đó có một con đực duy nhất, còn lại là con cái và con con. Để dành quyền kiểm soát đối với đàn, các con đực trưởng thành phải trải qua những trận chiến đấu dữ dội, thậm chí là đánh nhau tới chết. Nếu một con đực thua cuộc may mắn sống sót, nó sẽ phải sống một mình. Các đàn hà mã thường sinh sống dọc theo bờ sông với lãnh thổ trải dài xấp xỉ 250 dặm.

Quỳnh Anh dịch